Những điều Tiền dạy mình

(Bài dài lắm lắm ạ)

Là cái mà để học được, mình đã phải trải qua một quãng thời gian chật vật vì lý tưởng “vô sản”.

Từ lúc còn đang đi học, mình đã ước mơ được làm việc cho một tổ chức nào đó về phát triển cộng đồng, hoàn toàn xả thân vì con người.

Ngày đầu tiên cùng mẹ đặt chân tới Ấn Độ để học một mình suốt 3 năm tiếp theo, mình được mẹ dặn dò rất kỹ lưỡng. Mẹ thực ra dặn không nhiều, nhưng mẹ nhắc đi nhắc lại với cô con gái 16 tuổi lần đầu xa nhà: Con không bao giờ được vay ai tiền.

Đừng sợ hết tiền. Hết thì cố gắng nhịn, tháng sau con lại có học bổng.

Đừng vay ai tiền, vì khoản vay này có thể sẽ biến con thành một người lệ thuộc, họ muốn gì con phải làm theo, đó là điều đáng sợ nhất.

Nghe lời mẹ, mình ăn chơi tẹt ga, hahhaha, nhưng cương quyết không bao giờ vay ai tiền hay để bản thân nợ bất cứ ai về tiền.

Bài học đầu tiên của mình về tiền là như thế: Giá trị lớn nhất của tiền không nằm ở chỗ có bao nhiêu, mà là sự tự do mà nó đem lại khi ta tự chủ với nó. Đừng để một khoản vay làm mất đi quyền tự quyết và tự trọng của mình. Khi không nợ ai, không bị ràng buộc bởi kỳ vọng hay áp lực từ người khác, thì dễ dàng hơn để sống tự do và làm chủ mọi quyết định của mình.

Bài học đó theo mình suốt đời.

Mình còn nhớ 1.5 năm sau, tầm 19 tuổi, tức là năm 2000, khi đi du lịch ở Iran cùng một đôi vợ chồng người Thuỵ Sỹ có vẻ có kinh nghiệm trong lĩnh vực phát triển con người, mình đã hỏi họ một câu rất ngô nghê: “Tổ chức nào TUO NHẤT THẾ GIỚI về phát triển con người???”

Đôi vợ chồng 60 tuổi lúng túng một lúc, nhìn nhau, sau đó cùng nhất trí: ĐÓ LÀ LIÊN HIỆP QUỐC!

Lúc đó mình còn đang là sinh viên năm cuối môn Tâm Lý, Xã Hội, Kinh Tế học tại trường Mount Carmel College ở Bangalore, Ấn Độ. Mấy tháng sau, mình tốt nghiệp, về nước, và dõng dạc tuyên bố với bố mẹ: Con CHỈ làm việc ở LIÊN HIỆP QUỐC!!!

Hai ông bà cũng lúng búng nhìn nhau, vì bố mẹ mình lúc đó làm việc ở Ngoại Giao Đoàn, cũng định ngỏ ý với mình là sẽ thuận lợi hơn nếu đi vào cùng ngành. Nhưng mình đáp trả sắc bén lắm, kiểu con thế này mà phải nhờ ba mẹ xin việc á, ba mẹ nghĩ con dốt thế á, blah blah nên ba mẹ mình dù mới rón rén húng hắng chưa thốt nên lời cũng đã vội ngồi im không nói thêm câu nào.

Mình thì ngùn ngụt ý chí.

Quả nhiên sau một tuần, UNDP (Liên hiệp quốc) có tin tuyển dụng Phiên dịch kiêm Trợ lý dự án cho Chương trình xoá đói giảm nghèo tại Hà Giang.

Mình nộp hồ sơ, vượt qua vòng phỏng vấn (vẫn với cái mặt rất gợi đòn, kiểu, khi người tuyển dụng hỏi “Cô là phụ nữ, có ngại đi lên miền núi rồi ở đó làm việc mấy năm trời không..?”

Mình đã nhìn thẳng vào mắt người tuyển dụng và hỏi “Ý ông có phải là phụ nữ thì không nên xông pha..?”. Hỏi xong rồi mình mới nhận ra đây là một câu hỏi bẫy, và người tuyển dụng đã im lặng không nói gì.

Và mấy ngày sau mình nhận được thông báo trúng tuyển.

Suốt những tháng ngày ở Hà Giang và quan sát cách làm dự án, quan sát nỗ lực của các cấp cùng những kết quả và những bất cập khác nhau, mình đã đau đáu: “Làm sao để dân thực sự biết, thực sự bàn, và thực sự làm chủ” đúng như tôn chỉ của nhà nước nhỉ, vì chỉ có như vậy, kết quả dự án mới bền vững, không theo cơ chế xin-cho. Nhưng dĩ nhiên thời điểm đó mình mới 19 tuổi, còn rất trẻ và thiếu kinh nghiệm, nên chỉ quan sát và thầm trăn trở thôi.

Bài học tiếp theo và sơ đẳng của mình về mặt phải của đồng tiền lúc đó, là người dân cần thấy họ cũng có lợi ích trong dự án, họ cũng bỏ công góp của trên từng mét đất đường dự án làm, trên từng kênh mương dự án đầu tư.. thì họ mới bảo vệ, mới chăm sóc và gìn giữ, phát huy.

Mình còn học được một điều nữa về đồng tiền, là dù dự án ở tầm vóc hàng triệu USD, nhưng nếu từng hạng mục nhỏ bé trong một dự án to khổng lồ ấy không đến từ nhu cầu thực tiễn và khát khao tột bậc của chính người dân “chân đất mắt toét”, thì những đồng tiền vất vả huy động được từ các nước phát triển, cũng sẽ là tiền phí phạm, sử dụng không sát thực tế, thậm chí sẽ sinh ra những sản phẩm dân không muốn sử dụng.

Thế rồi tới khi mình tạm biệt dự án và làm việc cho một tổ chức NGO, càng thấm thía hơn 2 bài học đã lờ mờ nhận ra qua quan sát hệ thống và tổ chức làm việc.

Thấm thía tới mức, mình đã nói với bạn trai mình lúc đó, vốn là một Trưởng Đại diện (Country Representative) của một tổ chức NGO khác, là “Em sẽ không bao giờ làm cái gì mang tính phi lợi nhuận hay từ thiện nữa”.

Điều này chạm vào tự ái của anh, vì anh là người có lý tưởng rất cao (y như mình), anh vặn hỏi “Sao lại thế???”

Mình nói “Bởi vì nó không thực chất. Không bền vững. Nhiều lỗ hổng cho quan liêu và chủ quan. Gây ảo giác người hùng, đấng cứu thế, bề trên, hách dịch, cửa quyền… với những người vốn ban đầu là vì lý tưởng cứu đời. Nó tạo khoảng cách xin-cho, chủ động ban phát và sự thụ động lệ thuộc giữa người “trao” và “người nhận”. Khoảng cách đó khiến cho sự trao đổi về nhu cầu từ phía người dân bị hạn chế, họ luôn ở trong tâm thế đi xin. Nó không phải là cách để vực ai đó dậy và tự bước đi một cách bền vững, cái đó mới là cái em quan tâm.”

Bạn trai mình bị chạm vào chuyên môn, nên lại vặn vẹo tiếp: “Nói như em thì những ai đang cho đi đều quan liêu cửa quyền à, còn rất nhiều đồng bào cần cứu trợ cứu nạn, họ thậm chí không biết họ cần gì, điều gì mới là bền vững cho họ phát triển…”

“Không, em không phủ nhận những lợi ích từ các nhà hảo tâm, từ các quỹ thiện nguyện, các chương trình xoá đói giảm nghèo, các dự án nâng cao nhận thức .v.v…, nhưng em thấy mình khát khao tìm ra cái gì phải sâu và bền hơn thế nữa, em đã thấy đủ các bất cập của chúng và em không muốn đi con đường đó, vậy thôi”.

Vậy là từ thời điểm đó, hàng ngày anh và mình bắt đầu tranh luận. Anh có chuyên môn, cũng thấy khoai khoái vì có cô bạn gái non choẹt (mình thua anh 9 tuổi) mà lại lắm lý luận, nên anh đóng vai trò là người phản biện, còn mình, nhờ có anh phản biện, nên càng sung sướng để trình bày, để gọt giũa góc nhìn.

Qua những trao đổi như thế, mình nhận ra rằng Tiền, khi được sử dụng đúng cách, có thể trở thành công cụ hỗ trợ phát triển bền vững hơn là chỉ là sự “cho – nhận” trong các hoạt động từ thiện.

Hệ thống từ thiện truyền thống dễ tạo ra khoảng cách giữa người trao và người nhận, tuy rất cần thiết trong những trường hợp “Một miếng khi đói bằng một gói khi no”, nhưng nếu được coi là cái gì đó trường kỳ đều đặn, nó dễ khiến một số người nhận lệ thuộc và thiếu động lực tự vươn lên.

Ngược lại, một mô hình bền vững là mô hình khiến cho người nhận tự phát huy năng lực tự chủ, giúp họ đứng vững và phát triển mà không cần phụ thuộc vào sự trợ giúp liên tục.

Điều này dĩ nhiên đòi hỏi một bản lĩnh và chất xám để tạo ra một hệ thống mà ở đó, không chỉ có nguồn lực tài chính mà còn là sự sáng suốt trong cách sử dụng nó, để tạo động lực dài hạn thay vì duy trì sự phụ thuộc.

Một hôm, anh bạn trai nói với mình: “Ly ơi, có anh bạn này của anh, đang thử nghiệm 1 loại dự án rất đặc biệt và tiên phong so với xã hội, đó là quỹ tín dụng dành cho Phụ nữ ở thôn”

(Quỹ tín dụng phi lợi nhuận là một mô hình tài chính đặc biệt, không vì mục tiêu lợi nhuận, nhằm giúp đỡ những nhóm đối tượng khó khăn, như phụ nữ ở thôn quê, tiếp cận nguồn vốn với lãi suất thấp hoặc không lãi suất. Mục tiêu của nó là hỗ trợ họ tự phát triển kinh tế, cải thiện cuộc sống gia đình mà không phải phụ thuộc vào các tổ chức từ thiện truyền thống.)

Tuy nhiên, mình vẫn chưa thấy bị hấp dẫn bởi mô hình này, do quỹ vẫn tạo ra một mối quan hệ một chiều, nơi người nhận là người “cần giúp đỡ,” còn quỹ là người “trao quyền.”

Điều này thường dẫn tới việc người nhận cảm thấy như mình phải phụ thuộc vào nguồn tài trợ từ bên ngoài, thay vì tự chủ xây dựng khả năng tài chính bền vững.

Hơn nữa, lúc đó, mình thấy nguồn vốn vẫn phụ thuộc nhiều vào lòng hảo tâm và sự đóng góp, khiến cho quỹ dễ bị suy giảm khi sự quan tâm giảm đi.

Điều mình tìm kiếm là một mô hình thực chất và lâu dài hơn, giúp người dân tự lực, phát triển từ bên trong mà không tạo ra khoảng cách xin-cho.

Tuy vậy, sự chia sẻ của anh lúc đó đã khiến mình thấy rất vui, vì hình như mình cũng không điên lắm, mà ngoài kia có nhiều người tài giỏi đang nghĩ theo hướng như mình, thậm chí đã làm được nhiều điều chứ không chỉ dừng ở việc “nghĩ”.

Mình từng ước ao được đi học thạc sỹ ở Anh, mình hỏi mọi người mất bao tiền, rồi nhẩm tính, với tháng lương của mình, có lẽ tiết kiệm hơn mười mấy năm thì sẽ có thể đủ tài chính đi học..

Thế rồi năm 2003, mình biết tới Chevening, một chương trình học bổng của chính phủ Anh, mình nộp hồ sơ và 1 năm sau nhận kết quả mình được học bổng ở tuổi 23, để tham dự thạc sỹ chuyên ngành Sử dụng Nghệ thuật và Truyền Thông trong Phát triển con người tại Winchester, Vương quốc Anh.

Chính việc nhận học bổng này mình hiểu rõ hơn về tiền và cách mọi người nhìn nó. Biết tin này, anh cầu hôn mình, trước khi đi Anh, mình tổ chức đám cưới. Rất nhiều bạn bè mình lúc đó ngạc nhiên vì sao mình dại dột thế, đã lấy được chồng Tây rồi lại đi Anh học làm gì nhở?

Và lại một bài học nữa về tiền, hoá ra mỗi người có một định nghĩa khác nhau về thành công tài chính – với mình, đó là sự tự do và tự chủ, chứ không phải phụ thuộc vào ai. Trái với tâm lý thường mong phụ nữ ổn định sớm, mình thấy giá trị của tiền là ở việc nó cho phép mình làm những điều có ý nghĩa, và hoá ra, không phải ai cũng nhìn tiền theo góc độ đó.

Ở trường, luận văn của mình viết về sự bền vững khi phát triển cộng đồng, trong đó điều tiên quyết đầu tiên phải là bỏ được cơ chế và tâm thái xin-cho. Phát triển cộng đồng phải thể hiện sức sống bền vững và ý nghĩa của nó KHÔNG thông qua việc CHO ai đó được làm người tốt và trao đi, mà hiệu quả bền vững phải thể hiện qua việc chính người dân tự nhận ra và có NHU CẦU PHÁT TRIỂN, có nhu cầu đầu tư cho chính họ bằng bất cứ hình thức nào (góp sức, góp công, góp của) để đối lại kiến thức, kinh nghiệm, vốn, v.v.

Chỉ có như vậy người dân mới thực sự bình đẳng và làm chủ trong chính sự phát triển của chính họ, không đơn thuần nằm ở khẩu hiệu hô hào “dân biết dân bàn dân làm chủ” nữa.

Khi viết bài luận đó, một lần nữa mình lại thấy được củng cố thêm những hiểu biết và lý luận của mình về cái gọi là “mô hình phát triển bền vững”.

Dự án đầu tiên mình làm để phục vụ khoá học thạc sỹ, là một dự án dài 3 tháng tại xóm liều 1,5tr dân Kibera, Nairobi, Kenya, Châu Phi.
Mình chỉ đi một mình. Nhưng trong lớp có 2 bạn nữa cũng có dự án cùng tại Kenya, nên 3 đứa gặp nhau tại thủ đô Nairobi.

Mình hồn nhiên vô tư, nên mang váy áo sặc sỡ ra mặc. 2 bạn cùng lớp mình lại là người Anh và Mỹ, các bạn rất chịu khó vào những cửa hàng bán đồ cũ bên Anh để mua một số bộ đồ giản dị để đi Châu Phi mặc cho hoà đồng.

Mình thì vẫn váy áo điệu đà tóc xoã dài đi vào xóm liều hàng ngày để ca hát nhảy múa cùng các học viên môn Sân khấu Diễn đàn mà mình khởi xướng dạy. Để mọi người hiểu hơn về bối cảnh, hãy xem những tấm ảnh bên dưới, nơi đây được tả là mặt trận của flying sh*t (c*t bay) vì người dân đi vệ sinh vào túi ni lông rồi quăng ra “đường”. Không có hệ thống cống rãnh nên rất tự phát, hôi thối, bụi bặm. Kibera cũng là nơi trú ngụ sinh sống của nhiều tội phạm đường phố.

Để bạn hiểu hơn nữa, khi mình đi tham gia khiêu vũ Salsa với cộng đồng người bản xứ (sinh viên, doanh nhân v.v.), đã có những người bạn muốn làm quen với mình bằng cách xin được đưa đón mình đi làm, và mình vui vẻ chấp nhận. Nhưng khi nói rằng nơi làm việc của mình là trong xóm liều Kibera, thì họ chạy mất dép không bao giờ còn có nhu cầu đưa đón mình nữa.

Từ đó mình rất đắc chí, cứ ai làm quen là mình lại vênh mặt bảo ‘Tớ làm việc ở xóm liều Kibera!”.

Có một điều rất đặc biệt là chính vì Kibera là nơi trú ngụ của tội phạm đường phố, nên ai cũng coi ai như người nhà. Họ chỉ kiếm ăn khi ra khỏi Kibera, nên mình được bảo vệ tuyệt đối bởi người dân ở trong xóm liều.

Một ngày nọ, hai bạn gái người Anh và Mỹ của mình tới tham quan lớp học của mình tại xóm liều. Bọn mình cùng hoạt động kể chuyện, diễn kịch, làm các bài tập ứng tác trên nền đất, trong ngôi nhà được đắp bằng tôn và đất, trẻ con mặc quần thủng đít vây quanh xem các cô muzungu (người da trắng).

Khi các bạn rời khỏi, một bạn gái trong lớp mạnh dạn hỏi mình: “Vì sao hai bạn của bạn lại mặc nghèo khổ như vậy?”

Mình không tin vào tai mình, nên hỏi lại: “Gì cơ???”

“Ý tớ là, vì sao hai bạn này không mặc đẹp như bạn và như chúng tôi? Tại sao họ lại ăn mặc nghèo khổ như thế, mặc dù họ đến từ Anh và Mỹ???”

Nghe vậy mình mới chớp mắt nhìn lại những bạn gái trong lớp, là những thanh niên Châu Phi ở tuổi 17 – 20, rất khoẻ đẹp. Các cô gái tuy đến từ nhiều vùng quê và vì nhiều hoàn cảnh khác nhau nên ở trọ trong xóm liều, nhưng họ rất chải chuốt. Tóc ai cũng được nối và tết rất đẹp và thời trang. Họ chịu khó dưỡng da nên da ai cũng mịn màng đen bóng.

Trang phục của họ cũng rất điệu và nữ tính, hôm thì áo lệch vai bó sát, hôm thì áo quây, hôm thì đăng ten khắp nơi. Ngoài ra họ cũng dùng phụ kiện như vòng, nhẫn, khuyên tai, khuyên mũi rất đáng yêu xinh xắn. Thậm chí, một người trong số họ còn đạt danh hiệu Hoa Hậu Xóm Liều, nói không phải mỉa mai đâu, mà là một cuộc thi có thật, được xóm liều 1,5 triệu dân tổ chức hàng năm, vinh danh cô gái đẹp nhất.

Và giờ trách nhiệm của mình là phải trả lời, vì sao 2 bạn của mình lại ăn mặc nghèo khổ như vậy. Mình chững lại hồi lâu tìm cách để nói sao cho vừa đỡ mất mặt hai bạn vừa đỡ chạnh lòng người bản xứ.

Cuối cùng mình đáp: “Vì hai bạn ấy đã nghĩ rằng mọi người trong xóm liều vốn rất giản dị và tảo tần, nên họ tìm cách để ăn mặc sao cho phù hợp và không quá nổi bật…”

Chà, mình nói thế nhưng xem ra các bạn gái kia không chịu, cứ thắc mắc mãi. Mình cũng thắc mắc mà, vì khi tới Châu Phi điều đầu tiên mình làm là mua 1 cái điện thoại di động Nokia 500k, 1 cái sim của địa phương đúng những gì người trong xóm liều hay dùng, nhưng những người bạn Anh Mỹ của mình thì nhất quyết không mua, dù chúng không hề đắt đỏ.

Đến một ngày khác, mình nhận được tin báo từ hai bạn, rằng vừa bị cướp điện thoại và còn bị hành hung, lúc 9h tối qua.

– Tại sao 9h tối lại đi ra khỏi nhà lang thang ở đâu trong xóm liều mà bị cướp như vậy???

– Vì bọn mình cần đi gọi điện thoại cho thầy Dave bên Anh để báo cáo về dự án

– Ủa phone booth (trạm điện thoại) ở đâu mà bạn gọi? (Người dân ở đây đa phần dùng điện thoại di động, không dùng trạm điện thoại)

– Bọn mình thấy có 1 cái gần xóm liều, nên rủ nhau 9pm đi bộ tới đó.

– Ơ ở đây mọi người khuyên nhau không ra khỏi nhà quá 6pm mà? Đã có rất nhiều vụ trấn lột, cướp hộ chiếu..

– Ừ nhưng bọn mình không có điện thoại, nên chẳng còn cách nào…

Mình thông báo lại cho các bạn trong xóm liều. 1 tiếng đồng hồ sau, điện thoại được trả lại kèm lời xin lỗi: “Đó là một nhóm bạn của tôi, chúng chuyên trấn lột, chúng không biết 2 cô ấy, xin lỗi nhé!”

Mình có thú vui đi nhảy salsa, ở Kenya cũng vậy, đi nhảy thì phải đi từ 9pm rồi nhảy tới 3-4h sáng hôm sau. Nhưng thân gái một mình, ra đường buổi tối tại Nairobi là cực kỳ nguy hiểm, mình cuối cùng cũng tìm được 1 cô lái taxi tới đón, đưa mình đi nhảy, rồi chở mình về.

Thế nhưng tiền taxi kiểu hộ tống như vậy rất đắt đỏ, mình nhớ lúc đó mỗi chuyến là 700 shilling, tầm 20-30 bảng Anh, tức là 600 ngàn đồng Việt Nam.

Nếu hôm nào cũng đi nhảy như thế thì có mà hết sạch tiền. Vậy là mình nghĩ ra cách khác, mình nhắn cho một học viên nam trong xóm liều, bạn ấy tên là Andrew. Andrew là người rất giỏi và sáng dạ, lại là con chiên ngoan đạo.

Mình hỏi bạn: Andrew, cậu có đi làm thêm ở đâu không?

– Có

– Cậu làm gì và được bao tiền?

– Tớ làm khuân vác buổi đêm, được 20 shilling/h.

– Andrew ơi, mỗi lần tớ đi nhảy buổi tối, tiền taxi đắt quá, tớ lại không dám đi xe buýt một mình, cậu có thể hộ tống tớ đi xe buýt, chờ đón tớ về bằng xe buýt, rồi tớ gửi cậu chút tiền được không?
Andrew đồng ý.

Vậy là mỗi buổi tối, Andrew tới đón mình rất lịch sự và lễ phép, bọn mình cùng ngồi xe buýt, Andrew còn đưa mình đi ăn các món ăn đường phố trước khi đi nhảy đầm.

Nhảy nhót xong Andrew chờ sẵn ở cửa, đưa mình đi ăn tiếp và đưa mình về.

Mỗi buổi tối như thế mình gửi cho Andrew 100 shilling, bạn ấy rất hạnh phúc, mình cũng thế.

Từ trải nghiệm ở xóm liều Kibera, mình rút ra những kinh nghiệm và bài học sâu sắc về tiền bạc và cách sử dụng nó sao cho phù hợp và hiệu quả trong từng hoàn cảnh.

Trước hết, tiền không chỉ là một công cụ để phục vụ nhu cầu cá nhân, mà còn là một phương tiện giúp tạo dựng mối quan hệ và sự tin tưởng trong môi trường mới. Khi chọn cách sống gần gũi và đầu tư vào những thứ mà người dân địa phương cũng sử dụng, mình không chỉ tránh được những bất tiện, mà còn thể hiện sự tôn trọng và hòa nhập với văn hóa nơi mình đến. Ngược lại, khi hai bạn cùng lớp của mình không nhận ra điều này, dù với ý định tốt, họ vô tình tạo khoảng cách, không chỉ với người dân mà cả với sự an toàn của chính họ.

Tiền cũng dạy mình về sự linh hoạt và sáng tạo. Trong tình huống khó khăn, thay vì sử dụng số tiền lớn cho dịch vụ taxi đắt đỏ, mình đã tìm cách tạo điều kiện làm việc cho bạn Andrew, đồng thời đảm bảo an toàn của mình. Thật may mình đã vượt qua được nỗi e ngại về việc “dùng tiền để mua chuộc bạn”, để dùng tiền làm mấy việc tốt. Việc này không chỉ giúp mình tiết kiệm, mà còn tạo ra một cơ hội cho Andrew, giúp cậu ấy kiếm thêm thu nhập một cách an toàn và rất ý nghĩa (là bảo zệ cô záo đi dẩy đầm).

Dự án “My Life My View” làm phim cùng 7 em nhỏ ở Bãi Giữa sông Hồng, mình cũng áp dụng triết lý làm sao để người dân tham gia ở mọi khâu của dự án, dù khi đó vẫn còn ngô nghê.

Mọi kế hoạch dự án đều được đưa ra trên những cuộc họp trên nhà nổi với người dân Bãi Giữa, chính các cô, các chú, các anh chị ở đó phê duyệt và đưa ra lời khuyên, mình luôn tiếp thu và chỉnh sửa theo lời của người dân trong bãi.

Thời điểm đó làm gì có chuyện trẻ em được tiếp cận và làm chủ thiết bị quay phim chuyên nghiệp, vậy mà mình bàn giao hẳn cái máy quay phim cho các em giữ suốt 3 tháng làm dự án, chứ không phải cho bố mẹ các em.

Một người mẹ còn lo ngại “Con chúng tôi còn đẻ được chứ cái máy làm sao chúng tôi đẻ được, nhỡ cái máy có vấn đề gì thì tôi lấy gì mà đền”. Chính mình đã phải giải thích rằng dự án đã dự trù cho điều này và đây là một động tác để dạy các em biết làm chủ, chăm sóc, có trách nhiệm với phương tiện làm việc. Lúc đó người dân mới yên lòng.

Dần dần, người dân xem dự án của bọn mình như là của chính họ. Lúc đó mình mang bầu bé Dion, cô bác ở Bãi chính là người lo bữa ăn cho mình và toàn đội ngũ dự án từ quả bí, con gà nuôi trồng ở Bãi, lo chỗ ngủ và chăm sóc cho mình trong suốt thai kỳ.

Các cô chú anh chị ở đó cũng là người chủ động đứng lên bảo vệ mình khi dự án của mình bị các bạn trong tổ chức sinh viên tình nguyện đến từng nhà thuyết phục từng bố mẹ không cho con tham gia dự án vì sợ mình lợi dụng trẻ con để bán phim cho nước ngoài.

Các cô chú anh chị ở Bãi là người xem lại những thước phim hoàn chỉnh trước khi mình mang đi xin Cục Điện Ảnh phê duyệt, họ là người vừa khóc nức nở, vừa sợ vì phim quá thật, vừa xúc động đồng lòng nói đây là cuộc sống của chúng ta, được con em chúng ta phản ánh chân thực qua máy ghi hình, chúng ta không có gì phải sợ. DUYỆT!

Bộ phim “Thảo nguyên xanh tươi” do 7 em nhỏ thực hiện đã tạo tiếng vang lớn, được coi là một trong những ví dụ tiêu biểu của công tác ứng dụng nghệ thuật trong phát triển cộng đồng. Từ bộ phim này mà nhiều người biết tới cộng đồng Bãi Giữa với ánh nhìn thiện cảm và đầy tình người hơn.

Tuy dự án được thành hình vì trúng giải thưởng của World Bank Innovation Day, và đó là cơ hội rất quý giá vì mình làm gì có tiền mà làm dự án, nhưng cũng chính lúc đó mình đã học thêm một điều về đồng tiền, đó là tiền chỉ thực sự có giá trị khi nó trở thành cầu nối để con người hiểu và hỗ trợ nhau, chứ không phải khi nó chi phối hay áp đặt ai. Sự tin tưởng và tình cảm của người dân Bãi Giữa mới là thứ đã nuôi dưỡng dự án, làm cho mọi thứ trở nên ý nghĩa và bền vững hơn bất kỳ con số nào ghi trên giấy.

Thế rồi khi tốt nghiệp thạc sỹ hạng ưu, mình xông lên mở ngay Life Art vào năm 2010 theo mô hình doanh nghiệp xã hội. Bao nhiêu là lý tưởng, tạo rất nhiều tiếng vang “lần đầu tiên” trong xã hội, để rồi chính mình suy sụp và nhận ra một bài học thấm thía tới già về tiền bạc và sự phát triển bền vững, đó là: lý tưởng không thể thay thế thực tế tài chính. Nếu một mô hình không tự đứng vững bằng tài chính, nó chỉ là gánh nặng thêm cho mình và mọi người xung quanh.

Để hỗ trợ người khác một cách thực chất, trước hết mình phải thịnh vượng và ổn định. Không có sự ổn định tài chính, lý tưởng dù cao đẹp đến đâu cũng khó có thể duy trì và phát triển bền lâu.

Ngày đó, túi mình không bao giờ có tiền, tiền luôn dùng để kịp thời trả lương cho nhân viên, vì các bạn cũng làm cha mẹ, cũng có con nhỏ, cũng cần mua sữa, mua bỉm, các bạn stress vì tiền., nên mình càng không cho phép mình được tiêu đồng nào để còn dành sữa cho con các bạn.

Mình cố gắng chịu đựng và gồng lên với rất nhiều lý tưởng phải là doanh nghiệp thu được lợi nhuận để dùng 80% lợi nhuận đó quay lại vào các dự án, khoá học phi lợi nhuận để hỗ trợ người dân.

Nhà đầu tư chịu thiệt nhất chính là mẹ mình, mẹ chắt chịu tiết kiệm và khuyên nhủ mình rất nhiều nhưng rồi vì thương con nên dù thấy rõ ràng mình “hâm hấp” nhưng vẫn rót tiền để cứu cái doanh nghiệp xã hội của mình hết lần này tới lần khác, dù đó là cả gia tài mẹ dành dụm trong nhiều năm.

Nói đến đây thật sự ứa nước mắt vì tình thương của mẹ, dù thấy rõ con ngu dại nhưng vẫn phải hỗ trợ để con tự trải nghiệm và nhận ra vấn đề.

Mình cũng học một bài học thấm thía vô cùng, đó là trong những ngày tháng mà mình cố gắng chứng minh mình là người tốt qua việc giảm giá học phí, chịu khó cho con nhịn sữa, mình nhịn mặc, để dạy miễn phí cho những đối tượng nào đó ngoài kia, thì buồn cười nhất, là những người đến với mình hoặc gửi con tới lớp học ở Life Art họ đa số là người có học thức, gia đình khá giả, tự thấy rằng phát triển chiều sâu và khả năng tự giác mới là cái bền vững lâu dài..

Mình cứ mở mồm ra tự hào là “một khoá học 3 tháng của em chỉ có 800 ngàn, nếu chị có 2 bạn cùng học thì học phí chỉ giảm còn có 500 ngàn..”

Cho tới khi có 1 chị phụ huynh nhẹ nhàng cười bảo mình là “Chị gửi con vì giá trị của khoá học chứ không phải vì nó rẻ em ạ..”, mình mới nhận ra mình như một con bán rau và đi buôn cái mà mình tưởng là hay là giúp ích cho xã hội theo cách đánh vào lòng tham tiền của học viên, tự chính mình đã không hề nhận ra và ghi nhận giá trị của cái mình đang giảng dạy.

Chỉ tới khi mình suy kiệt, mình mới lặng người ngồi lại và nhận ra, tư duy như vậy thật thiển cận, mình không thịnh vượng thì không thể giúp gì được cho ai.

Tại sao lại sợ hãi trong khi mình là người lương thiện, lại cứ phải bòn rút khổ sở “bán máu” để chứng minh mình đúng là lương thiện đây, tại sao mình phải làm như thế, có phải vì mình chưa thấy chưa tin cái lương thiện của mình nên cứ phải tìm cách củng cố hay không?

Thấy rõ là vớ vẩn nhảm nhí, tự mình đeo gông cùm lên chỉ vì một cái ảo tưởng là “mình chưa đủ lương thiện”, rồi tự trói tay chân chính mình, mình lúc đó lại có một lời thầm hứa “không bao giờ tự trói tay chân mình vì lý tưởng nào nữa”.

Bài học thấm thía mình nhận ra là: Giá trị thực sự đúng là không nằm ở việc giảm học phí hay cố gắng chứng minh bản thân lương thiện qua việc hy sinh vô điều kiện. Khi mình không nhận thức rõ giá trị của chính công việc mình đang làm, mà chỉ tập trung vào việc “làm cho rẻ” để chứng tỏ lòng tốt, thì chính mình đã vô tình đánh mất giá trị thực sự của nó. Mình đã hiểu ra rằng không thịnh vượng thì không thể giúp ai bền lâu, và rằng người tốt không cần tự trói tay bằng những lý tưởng ảo tưởng. Người tốt là người biết sáng suốt dùng các phương tiện, giữ sự tự do để làm điều tốt một cách hiệu quả và bền vững.

Chính vì thấm thía như thế, mình quyết định không còn chấp nhặt hay tự trói buộc mình bằng bất cứ quan niệm nào nữa. Nói như một người anh, “Chấp vào đồng tiền”, rồi lại chấp vào “Cái không tiền”, cuối cùng vẫn là chấp, là tự trói buộc, tự khổ.

Sau này, những năm 2014 – 2016 mình chứng kiến khi học phí thấp, thì lớp học đông, đa số mọi người ngủ gật vì đi học theo phong trào, trong khi họ thực ra đang suy kiệt và rất mệt mỏi, nên trả tiền vào lớp họ đánh liền mấy giấc, những giấc ngủ mà ở nhà bận rộn cơm áo gạo tiền họ không có được, khi tỉnh giấc, họ say sưa nói chuyện riêng, vì họ chất chứa nỗi niềm và cần người đồng cảm.

Khi học phí tăng dần, mình nhận thấy ở học viên có sự thay đổi, những người đi học thần thái hoạt bát hơn, tỉnh táo hơn, họ chủ động đến sớm hơn, tìm cách ngồi gần bục giảng hơn, đặt những câu hỏi sâu sắc hơn, nền tảng hơn, có sự chiêm nghiệm và phản biện vì mục tiêu học tập hơn.

Khi học phí tiếp tục tăng cao, một sự choáng ngộp nữa lại xuất hiện, đó là những người đến học mặc lịch sự hơn, họ mang theo giấy bút, sổ, họ rất lịch thiệp, họ đến rất sớm, chủ động hẹn mình để được đặt câu hỏi trực tiếp, họ liên lạc với mình sau khoá học, đặt các câu hỏi tiếp nối để làm rõ hơn những điều họ đã học khi đi vào thực tế cuộc sống.

Trên lớp học, họ tư duy rất sâu và đặt những câu hỏi khiến cho mình có rất nhiều cảm hứng để đẩy khoá học đi sâu hơn nữa, họ cần hiểu nguyên lý thay vì chỉ dừng ở mức vỗ về an ủi động viên tinh thần. Mình nhận ra họ chính là những người đang làm coach, giảng viên, cũng đang hỗ trợ những người khác phát triển bản thân. Nói một cách khác, đồng tiền bằng cách nào đó đã chọn lọc và giúp mình có khoá học sâu hơn, chất lượng hơn, cũng là số học viên như vậy nhưng lại là những học viên đang tiếp tục tự có trách nhiệm và tự trau dồi bản thân để chỉ dẫn, giảng dạy cho người khác.

Năm 2020, mùa Covid đến, cũng là mùa mà mình quyết định đi sâu vào giảng dạy về quan sát thân tâm. Do tình hình dịch bệnh phức tạp, nên lần đầu tiên mình dạy online. Với ảo tưởng điều gì là lợi lạc thì càng phải được nhân rộng, mình đã quyết định đưa học phí về mức rất thấp, thấp nhất từ trước tới giờ so với thang học phí mà mình vẫn có. Mình đã nghĩ là nếu với một khoá học chỉ ra được điều gốc rễ nhất, mà lại ở mức học phí thấp nhất, lại được học trực tuyến, thì hẳn là sẽ đông người tham gia nhất (so với lớp học của mình có học phí gấp 10 lần, và số người tham dự là trăm người/ lớp, học trực tiếp), và buồn cười lắm lớp học đó chỉ có 30 người, nhiều người chê đắt đỏ, muốn mặc cả xuống thấp nữa.

Dĩ nhiên tình hình kinh tế chung cũng đang xuống dốc, nhưng mình quan sát thấy các lớp học mang tính đại trà (không đi sâu vào gốc rễ) thì học phí cao mấy cũng đông người muốn học, những gì là gốc rễ, thì lại kén người, vì người đó đã phải có đủ trải nghiệm hoặc thấm thía những gì thuộc về bề nổi, để trân quý cái gốc rễ, số người đó thật ra rất ít.

Mình lại nhận ra một bài học nữa về đồng tiền, đó là: Giá trị của kiến thức không nằm ở việc hạ thấp giá thành để thu hút số đông, mà ở chỗ mỗi người đến với nó phải sẵn sàng và có đủ trải nghiệm để trân quý những điều sâu sắc. Đồng tiền, một cách nào đó, là công cụ giúp chọn lọc người học, lọc ra những người thực sự muốn đi sâu vào gốc rễ. Học phí cao không làm giảm giá trị mà thực chất nâng tầm trách nhiệm của người học, khiến họ nghiêm túc và có sự tận tâm, tạo ra môi trường học chất lượng và có chiều sâu thực sự.

Điều gì càng có giá trị thực sự và mang lại lợi lạc sâu sắc thì càng đi vào gốc rễ, mà điều gốc rễ thì ít người học và cũng ít người dạy. Càng hiếm hoi thì nó càng quý và cần được tôn trọng đúng tầm của nó. Việc xác định mức giá không phải vì tham, mà là để bảo vệ giá trị của tri thức, tránh việc người chưa hiểu thấu nhận lấy và làm tiêu hao năng lượng của những người đang thực sự tìm kiếm.

Điều này khiến mình nhận ra rằng những ai làm kinh doanh thường sáng suốt và có sự thực tế hơn trong việc định giá trị, còn những người chỉ chạy theo lý tưởng về lòng tốt có thể dễ rơi vào ảo tưởng. Cần phân biệt giữa ảo tưởng về chân thiện mỹ và cái chân thiện mỹ hiện hữu trong từng khoảnh khắc sống – điều chân thật không nằm ở lý thuyết mà ở sự thực hành và ý thức tỉnh táo trong cuộc sống hàng ngày.

Vậy thì nếu ta không còn ảo tưởng, biết sáng suốt nhìn nhận, lại thấu hiểu được cả hai mặt của đồng tiền, thì lúc đó sẽ thế nào?�

Nhân duyên đưa đẩy khiến mình va vào một chương trình cách đây 6 tháng. Chương trình dạy cách ăn đúng, thực hành dinh dưỡng đúng, ăn đa dạng, không cực đoan, giúp hàng ngàn người giảm 10-12kg dễ dàng không cần gym. Mình cũng tham gia học ăn đúng vì lẽ đó.

Theo thói quen thích chia sẻ, mình khoe lên trên Facebook cá nhân. 1 tháng sau, mình được thông báo từ chương trình là mình nhận tiền thưởng là nhiều xxx triệu. Mình choáng quá vì sợ bị đi tù. Mình vội vàng tìm hiểu, họ là ai, họ có hợp pháp không, tiền này có hợp pháp không.

Thế rồi mình mới biết, họ là công ty tiếp thị đa cấp, được nhà nước Việt Nam cho phép hoạt động hợp pháp, có 2 văn phòng to đẹp lung linh tại TP HCM và Hà Nội, đã hoạt động hơn 40 năm trên 50 quốc gia.

Và điều kỳ lạ nhất, là cái xxx triệu kia đã được trừ thuế rồi. Số tiền đó chính là cái gọi là tiếp thị đa cấp, nghĩa là thay vì dành 40% doanh thu vào làm phim quảng cáo, mua sóng, thuê công ty truyền thông, thuê người nổi tiếng, KOL v.v. chạy chiến dịch, thì họ chia cho chính khách hàng là những người đã trải nghiệm sản phẩm và chia sẻ trung thực trải nghiệm tới người khác.

Hoá ra từ mấy bài viết của mình, mà hơn 60 người đã tìm đến chương trình trong tháng đầu tiên. Và lặng lẽ như thế, chị Mai Trịnh – người mà mình tìm đến để học ăn đúng, đã lặng lẽ và kiên quyết ghi doanh số có được từ 60 người đó dưới tên của mình, mặc dù mình thực sự là không biết gì, chỉ chia sẻ thật, thật như hơn 10 năm nay vẫn chia sẻ, riêng lần này thì lại có cục $$$ siêu to rơi uỵch xuống đầu và được cả một tập đoàn vinh danh, cổ vũ (thời điểm đó mình nghĩ đấy là những hành động thừa thãi nhưng sau này khi chứng kiến mỗi người trong đội mình vượt lên khỏi sự tự ti, làm được những điều mà họ từng cho là không thể, mình mới thấy tại sao sự cổ vũ đó lại rất cần thiết).

Cho tới nay, sau 6 tháng tham gia, chính nhờ khoản thu nhập thụ động này mà mình có khả năng trả chi phí để gây dựng các kênh chia sẻ về tỉnh biết trên MXH, lại có thời gian thong thả để hoàn tất 3 bộ thẻ Tỉnh, Yêu, và Minh Mẫn và ra mắt vào tháng 11 này.

Thêm nữa, điều kỳ lạ nhất, đó là những người em từng là học viên, là người follow theo dõi kênh của mình trên mạng xã hội, sau khi tìm đến chương trình để học ăn đúng và kiểm soát vóc dáng thành công, thì rất tự nhiên trở thành đồng đội của mình, hàng ngày nhận sự hỗ trợ của mình trong công việc làm hệ thống, từ tháo gỡ tâm thức, chỉ dẫn về cách nhìn đúng, hiểu đúng trong sự lan toả cơ hội tới mọi người, lẫn những tips nho nhỏ nhưng gốc rễ trong mọi việc.

Bởi vì trong cách làm này, không một cá thể nào có trách nhiệm phải giải trình với bất cứ ai, mỗi người tự quyết, tự cường, tự lập, tự làm theo cách của mình, nhưng lại chắc chắn nhận được sự hỗ trợ VÔ ĐIỀU KIỆN từ người đi trước. Mỗi người làm từng việc vì sự khát khao và nhu cầu tự thân, không có sự ban phát, cũng không có sức ép. Vì thế mỗi cá thể trong mắt xích đều có tiềm năng nhận hỗ trợ như nhau, và có khả năng phát huy như nhau, để tự đứng trên đôi chân của mình, tự do để sáng tạo, phát huy, đổi mới, nâng cấp hệ thống.

Buồn cười nhất, là khi trao đổi về Đạo, về Chánh niệm, Vô Vi, về tâm Từ, về lòng Tham, về Hỉ, Xả.. thì trước đây nhiều người mới chỉ được trao đổi trên câu từ, khái niệm. Nhưng khi bắt tay vào việc, thì từng chút nhỏ cũng được chứng thực và được chỉ ra, để thong dong tự tại, đầy sức sống, mà vẫn thuận, vẫn thịnh vượng cả từ trong tâm lẫn trong ví.

Hôm qua chúng mình vừa livestream nội bộ, cùng thốt lên thật là đúng thời điểm khi đã vô tình tìm thấy nhau, chạm được vào một cách làm với triết lý thật toàn diện, nhân văn, nơi mỗi người là một mắt xích đẹp và khoẻ mạnh trong tâm thái lẫn hành động, và cùng nhau thịnh vượng mà không bon chen, gấp rút.

Mọi điều ta từng hướng tới trên khái niệm, thì nay thành hình rất rõ ràng trên thực tế công việc: sự trao đi, tôn trọng, trung thực, nâng đỡ, kết nối, tầm nhìn thì xa nhưng hành động thì trọn vẹn.

Trong cách làm này của mình, không một ai cần phải hi sinh, ngược lại, ai cũng được giúp nhìn ra vướng mắc, được tháo gỡ để toả sáng và trở thành khu rừng.

Tuyệt vời nhất, là mỗi người độc lập, nhưng lại không một mình. Vì thế đi được rất xa.

Bọn mình tự gọi vui là team Mặt Phải của Đồng Tiền, vì toàn những người từng nhiều lý tưởng nhân văn, thích sống vì người khác, đã thấm thía những bài học “từ bi mà không có trí tuệ” thì nó thành thế nào, lại cũng là những cá nhân rất giỏi, nhiều người từng có những trải nghiệm không tốt khi bị đố kỵ ganh ghét chỉ vì vượt trội, thì nơi đây lại là chỗ không cây đa cây đề nào đố kỵ hay sợ mất ghế khi người kế thừa giỏi hơn, thông minh hơn, sáng tạo hơn, bứt phá hơn.., ngược lại nếu bạn giỏi bạn còn được tập trung để phát triển vượt trội. Chính mình đang trải nghiệm điều đó từ những người lãnh đạo trên mình, và đang tiếp tục làm như vậy với những người đến sau.

Và một lần nữa, mình lại học thêm được: Khi mỗi người được hỗ trợ và phát huy tiềm năng theo cách tự nhiên, không bị ép buộc hay ràng buộc vào trách nhiệm giải trình, họ có thể tỏa sáng thực sự từ chính động lực và khát khao nội tại của mình. Sự thịnh vượng không chỉ là sự phát triển về tài chính, mà còn là sự hài hòa trong tâm trí và sức sống – vì mỗi mắt xích đều tự lực rất mạnh mẽ và có sự kết nối bền vững, mình hay ví như khu rừng ngập mặn, là một hệ sinh thái lành mạnh hỗ trợ nhau.

Là người chỉ dẫn về quan sát thân tâm, thì đây lại là một lớp học nơi mình thật bình đẳng với bao người, cùng nhau thực chứng và hành đạo trong từng việc làm, thái độ, hành động. Là lớp học mà học phí là cái eo đẹp hơn, sức khoẻ tốt lên cho cả gia đình, và phần thưởng là sự thịnh vượng. Một lớp học mà thịnh vượng hay nhân văn không còn là lý thuyết, mà đã trở thành cách sống và làm việc, nơi giá trị của lòng trung thực, sự nâng đỡ, tôn trọng, và sự trao đi thực sự tồn tại.

Điều tuyệt vời nhất là ở đây, sự độc lập cá nhân không loại trừ tính kết nối cộng đồng – ai cũng tự lập, tự cường nhưng không ai cô đơn. Và nhờ thế, mọi người có thể đi rất xa cùng nhau, trong sự thịnh vượng chung mà không cần tranh đua hay bon chen.

Như vậy, mình đã đi qua hành trình dài để chiêm nghiệm về một mô hình phát triển bền vững, từng trăn trở tạo dựng một hệ thống hỗ trợ cộng đồng theo cách không phụ thuộc và lâu dài, mình đã thử nhiều con đường – từ dự án NGO, quỹ từ thiện, đến mô hình doanh nghiệp xã hội – nhưng mình đều nhận ra chúng có điểm yếu khi cố gắng cân bằng lý tưởng với thực tế tài chính.

Đúng là nếu thiếu đi một nền tảng tài chính ổn định, các mục tiêu dù cao đẹp đến đâu cũng khó lòng bền vững, bền vững ở đây không phải là mãi mãi không đổi ạ, mà bền vững có nghĩa là như một hệ sinh thái tự lan toả và phát triển thịnh vượng, đủ khoẻ mạnh để đứng vững dù liên tục cải tiến, thay đổi, tiếp thu cái mới, được dẫn dắt bởi những người mới.

Chính vì thế, cho đến khi gặp mô hình tiếp thị đa cấp được LÀM ĐÚNG và TỬ TẾ, mình ngỡ ngàng trước sự “thịnh vượng từ bên trong.” Đây là hệ thống vận hành không phải qua cơ chế “xin – cho,” mà tạo cơ hội tự lập cho từng cá nhân, giúp họ phát triển mà vẫn có sự hỗ trợ vô điều kiện từ người đi trước.

Mỗi người tự chọn hành động theo cách của mình, và không phải giải trình hay bị ép buộc, nên mỗi người tự tìm thấy động lực thực sự từ bên trong.

Khi gặp đúng người lãnh đạo, đúng tâm thái, thì sự tự chủ kết hợp với hỗ trợ từ cộng đồng sẽ tạo ra một môi trường phát triển hài hòa, không bon chen, mà vẫn tràn đầy năng lượng sáng tạo và tính nhân văn.

Dĩ nhiên, Ly vẫn giữ cho mình sự cởi mở, không lý tưởng hóa hệ thống này, mà tiếp tục khám phá. Nhưng hiện tại, đây là nơi Ly thấy được sự hài hòa giữa lý tưởng và thực tiễn, là chỗ mà giá trị nhân văn không chỉ là lý thuyết, mà được cùng các bạn thực tiễn hoá chúng mỗi ngày.

Mình thực sự rất xúc động, và còn rất nhiều điều muốn chia sẻ sâu hơn nữa, mà điều thật tuyệt vời hơn nữa là mình biết những gì mình đã, đang, và sẽ chia sẻ, đều được đón nhận và mang lại sự phát triển lâu dài, bền bỉ, thực tiễn cho sự thịnh vượng của những bạn trong team của mình.

Phan Ý Ly